1. Nitel (Kalitatif) Yöntemler
Risk analizi yöntemleri, risklerin sayısal değerlerle değil, düşük, orta, yüksek gibi tanımlayıcı ifadelerle değerlendirildiği yöntemlerdir.
Risk Analizi Yöntemleri: Yaygın Nitel Yöntemler
- Tehlike Tanımlama (Hazard Identification)
- Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis – PHA)
- İş Güvenliği Kontrol Listeleri (Checklist)
- What-if Analizi (Ya şöyle olursa?)
- SWIFT (Structured What-If Technique)
- L Tipi Matris / RAR (Risk Assessment Rating)
Risk Analizi Yöntemleri: Nicel (Kantitatif) Yöntemler
Risklerin olasılık ve şiddet değerleri sayısal olarak ifade edilir ve formüllerle risk skoru hesaplanır.
Yaygın Nicel Yöntemler:
- Risk Matrisi (5×5, 3×3 gibi)
- Fine Kinney Yöntemi Risk = Olasılık x Frekans x Şiddet
- Monaco Risk Değerlendirme Yöntemi
- İstatistiksel Olasılık Yöntemleri
3. Yarı Nicel (Yarı Kantitatif) Yöntemler
Hem nitel hem nicel yöntemlerin birleşimidir. Risk puanları sınıflandırılarak sayısal değerlerle ifade edilir ama kesin değildir.
Örnek:
- Risk Puanlama Sistemi (Risk Scoring System)
- Harm Analizi (Hazard and Risk Matrix Analysis)
4. Sistematik ve Detaylı Yöntemler
Genellikle büyük ölçekli tesislerde ve karmaşık sistemlerde kullanılır. Multidisipliner yaklaşımlar gerektirir.
Gelişmiş Risk Analizi Yöntemleri:
- HAZOP (Hazard and Operability Study)
- FTA (Fault Tree Analysis – Hata Ağacı Analizi)
- ETA (Event Tree Analysis – Olay Ağacı Analizi)
- FMEA / FMECA (Failure Mode and Effects Analysis / Criticality Analysis)
- Bow-Tie (Papyon) Yöntemi
Hangi Yöntem Nerede Kullanılır?
| Yöntem | Uygun Alanlar |
|---|---|
| Kontrol Listesi | Küçük işletmeler, saha denetimleri |
| Risk Matrisi | Tüm sektörlerde yaygın |
| Fine Kinney | Kimya, üretim, depo, ağır sanayi |
| HAZOP | Kimyasal prosesler, petrokimya |
| FMEA | Makine, otomotiv, medikal üretim |
| What-If | Eğitim, planlama, hizmet sektörü |
Önemli bir detay:
İSG uzmanları, işin büyüklüğüne, sektöre ve mevzuata göre birden fazla yöntemi bir arada kullanabilir. Türkiye’de 6331 sayılı kanun gereği yapılan risk değerlendirmesi belgelendirilmeli ve güncel tutulmalıdır.
Tehlike Tanımlama (Hazard Identification), risk değerlendirme sürecinin ilk ve en kritik adımıdır. Bu adımda amaç, çalışma ortamındaki tüm tehlikelerin sistematik şekilde belirlenmesidir.
Tehlike Nedir?
Tehlike (Hazard): İnsanların sağlığına, iş güvenliğine, çevreye veya işletmeye zarar verebilecek potansiyel kaynak, durum ya da eylemdir.
Tehlike Tanımlama (Hazard Identification)
Tehlike Tanımlama Süreci:
1. Faaliyetleri ve Süreçleri İnceleme
- İşyerindeki tüm iş adımları, süreçler, ekipmanlar ve kimyasallar gözden geçirilir.
- Çalışma şekli, kullanılan araçlar, çevresel faktörler değerlendirilir.
2. Veri Toplama
- İş kazası ve meslek hastalığı kayıtları
- Ramak kala olayları
- Denetim raporları
- Çalışan görüşmeleri ve gözlemler
3. Tehlikeleri Belirleme
Her bir iş adımı veya ekipman için aşağıdaki başlıklarda tehlikeler aranır:
| Tehlike Türü | Açıklama örnekleri |
|---|---|
| Fiziksel | Gürültü, sıcaklık, titreşim, radyasyon, düşme |
| Kimyasal | Solventler, asitler, gazlar, patlayıcılar |
| Biyolojik | Bakteri, virüs, küf, mantar |
| Ergonomik | Uygunsuz duruş, tekrarlı hareket, ağır kaldırma |
| Psikososyal | Stres, mobbing, vardiya düzeni |
| Mekanik | Hareketli parçalar, kesici aletler |
| Elektriksel | Yalıtımsız kablolar, açıkta prizler |
Örnek Tehlike Tanımları:
| İş Adımı | Tehlike Kaynağı | Tehlike Tanımı |
|---|---|---|
| Metal kesimi | Taşlama makinesi | Kıvılcım sıçramasıyla yangın riski |
| Kimyasal dolumu | Asit tankı | Cilt teması ile yanık riski |
| Raf düzenlemesi | Yüksek raflar | Yük düşmesi sonucu yaralanma riski |
| Ofis çalışması | Bilgisayar kullanımı | Göz yorgunluğu, boyun tutulması |
Belgelenmesi
Her tanımlanan tehlike, risk değerlendirme formuna veya risk analiz çizelgesine işlenmelidir. Böylece sonraki adım olan risk değerlendirmeye geçilir. Bu kısım risk analizi yöntemleri en önemli adımlarından biridir.
Pratik İpucu:
Tehlike tanımlama yapılırken aşağıdaki soruları sormak yardımcı olur:
- Bu işi yaparken ne olabilir?
- Ne yanlış gidebilir?
- Geçmişte burada kaza oldu mu?
- Bu ekipman arızalandığında ne olur?
Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis – PHA)
Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis – PHA), sistemli bir şekilde tehlikeleri erken aşamada belirlemek ve risklerini öngörmek için kullanılan önleyici bir risk değerlendirme yöntemidir. Genellikle yeni bir tesisin kurulması, yeni bir iş süreci veya proje tasarımı sırasında kullanılır.
PHA Nedir?
PHA (Preliminary Hazard Analysis):
Bir faaliyet, sistem veya iş sürecinde potansiyel tehlikeleri önceden tanımlar, bu tehlikelerin olası sonuçlarını değerlendirir ve önleyici önlemleri belirler.
Ne Zaman Kullanılır?
- Yeni bir makine/teknoloji devreye alınmadan önce
- Yeni bir iş süreci tasarlanırken
- Büyük değişikliklerde (kapasite artışı, kimyasal değişimi vb.)
- Proje fizibilite aşamasında
- Kritik faaliyetlerde acil önlem belirlemek için
PHA Adımları
| Aşama | Açıklama |
|---|---|
| 1. Sistemi Tanımlama | İşin kapsamı, ekipmanlar, süreç akışı belirlenir |
| 2. Tehlikeleri Belirleme | Fiziksel, kimyasal, çevresel, ergonomik vb. tüm potansiyel tehlikeler tespit edilir |
| 3. Etkileri Değerlendirme | Olası sonuçlar: yaralanma, yangın, üretim durması vb. |
| 4. Risk Seviyesini Tahmin Etme | Olasılık ve şiddet tahmini yapılır |
| 5. Kontrollerin Belirlenmesi | Alınması gereken önlemler belirlenir |
| 6. Önceliklendirme | Risk puanına göre öncelik sıralaması yapılır |
PHA Tablo Formatı (Örnek)
| Tehlike | Neden | Olası Sonuç | Olasılık | Şiddet | Risk Seviyesi | Önerilen Önlem |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Yanıcı gaz sızıntısı | Valf arızası | Patlama, yangın | Orta | Yüksek | Çok Yüksek | Otomatik gaz algılama sistemi kurulmalı |
| Yüksekten düşme | Korkuluk eksikliği | Yaralanma, ölüm | Düşük | Yüksek | Orta | Korkuluk takılmalı, düşmeye karşı eğitim verilmeli |
| Elektrik çarpması | İzolasyon yetersizliği | Yaralanma | Orta | Orta | Orta | İzolasyon kontrol edilmeli, uygun PPE kullanılmalı |
PHA’nın Avantajları
- Erken teşhis sağlar → maliyeti düşürür
- Proaktif yaklaşımdır → kaza olmadan önler
- Planlama sürecine entegre edilebilir
- Detaylı risk analizi yöntemleri ne temel oluşturur (örneğin HAZOP, FMEA öncesi)
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- PHA bir ön analizdir, sonuçları kesin değildir
- Daha detaylı analizlerle desteklenmelidir
- Kapsam dışı kalan tehlikeler ileride incelenmelidir
İstanbul Anadolu Yakası’nda, özellikle Gebze (Kocaeli) bölgesindeki büyük sanayi firmaları çeşitli sektörlerde faaliyet gösteriyor. Bu firmalar; tehlike sınıfı açısından da farklılıklar arz ediyor (A: çok tehlikeli, B: tehlikeli, C: az tehlikeli). Aşağıda detaylı liste ve sınıflandırma yer almaktadır.
Öne Çıkan Büyük Firmalar (Gebze ve OSB)
Gebze OSB’den:
- Ravago Petrokimya, Betek Boya, Bayer Türk Kimya gibi kimya ürünleri üreten tesisler facebook.com gebzeto.org.tr
- Olmuksan (Ambalaj), Procter & Gamble – tüketim ürünleri üretimi gebzeto.org.tr
- Arçelik‑LG Klima, Siemens, ZF Sachs, Autoliv – otomotiv/elektronik donanım üretimi
Dilovası/Çayırova OSB’den:
- Tosyalı Demir Çelik, Anadolu Isuzu Otomotiv, Bosch Rexroth gebzeto.org.tr
GOSB içinden bazı üreticiler:
- (tarım makineleri), (kimya), (paslanmaz çelik), (inşaat kimya)
Tehlike Sınıfları (A/B/C) ve Uygulama Alanları
İSG mevzuatına göre firmalar faaliyet türüne göre 3 sınıfa ayrılır :
| Sınıf | Açıklama | Örnek Firma/Faaliyet |
|---|---|---|
| A (Çok Tehlikeli) | Kimya, petrokimya, metal eritme, otomotiv montaj, boya üretimi | Ravago, Betek, Tosyalı, Bayer, Archroma |
| B (Tehlikeli) | Ahşap/ambalaj işleme, plastik üretim, mekanik yan montaj | Olmuksan, AGCO, Avon |
| C (Az Tehlikeli) | Büro, mağaza, bakım, depolama | Ofis, dağıtım merkezleri gibi altyapı tesisleri |
Faaliyet + Tehlike Kaynakları: Örnekler
- Kimya üretimi (Boya, petrokimya): Uçucu organik bileşikler (VOC), yanıcı sıvı/gaz, ciddi inhalasyon riski → A sınıfı
- Demir-çelik/paslanmaz çelik: Ergitme işlemleri, sıcak metal, kesme, kaynak→ A sınıfı
- Otomotiv montaj/plastik enjeksiyon: Mekanik/ergonomik tehlikeler, yanıcı termoplastikler → A veya B
- Tüketim malzemeleri ambalajlama: Yalıtkanlı ambalaj makineleri, forklift → B sınıfı
- Ofis & destek birimleri: Bilgisayar, grafik, depo faaliyetleri → C sınıfı
Özet ve Uyarılar
- Gebze bölgesindeki büyük kimya, metal ve otomotiv tesisleri çoğunlukla “A – Çok Tehlikeli” sınıfa girer.
- Plastik, ambalaj veya mekanik işlem yapan tesisler genelde “B – Tehlikeli” sınıfındadır.
- Ofis, idari veya depolama faaliyetleri “C – Az Tehlikeli” kabul edilir.
- Firmaların NACE kodları üzerinden OSGB ve İSG Katip sistemi aracılığıyla kesin tehlike sınıfı öğrenilebilir
Ne Yapabilirsiniz?
- Çalıştığınız ya da ilgilendiğiniz kuruluşun NACE koduna uygun tehlike sınıfını kontrol edin.
- OSGB ile tehlike sınıfına göre düzenli iş güvenliği uzmanı ve sağlık hizmetlerini planlayın.
İstanbul Anadolu Yakası’nda, özellikle Gebze, Ataşehir gibi sanayi ve inşaat bölgelerinde tehlike sınıflarına göre yaşanmış bazı iş kazası ve ramak kala (kıl payı) olayları:
Gebze – Yükseklikten Düşme (A‑Sınıfı – Kimya/Otomotiv/Metal Sektörü)
- Olay: Yaklaşık 10–12 m yükseklikten düşme
- Kazazedeler: 23 yaşındaki Hasan Beyaz, gemi imalat tesisinde çalışıyordu
- Sonuç: Ağır yaralandı ve 18 gün sonra hayatını kaybetti
- Tehlike: Yüksekten düşme – kritik koruyucu donanım eksikliği (baret/kemeri yeterli değil)
- Nasıl önlenirdi: Kenar korkuluğu, can simidi, emniyet kemeri ve yüksekte çalışma eğitimiyle
Gebze – Sac Düşmesi (A‑Sınıfı – Metal Sektörü)
- Olay: Demir sacın düşmesi sonucu işçi Ezilme riski yaşadı
- Sonuç: Hafif yaralanma, olay anında müdahele edildi
- Tehlike: Düşen cisim – yetersiz taşıma/güvenlik prosedürleri
- Ramak kala özelliği: Ciddi yaralanma olmadığı halde olay yakın mesafede gerçekleşti
- Tasvip edilen önlem: Düşme bölgesinde bariyer kurulması, personelin uzaklaştırılması
Gebze – Pres Makinesine Sıkışma (A‑Sınıfı – Metal/Pres Sanayi)
- Olay: Pres makinesine sıkışma sonucu yaşamını kaybetme
- Sonuç: 25 yaşındaki Adem Ece hayatını kaybetti
- Tehlike: Makine koruyucusu yok – “kelle koltukta çalışmak” aldı yürüdü
- Gerekli önlemler: Pres güvenlik sensörleri, acil durdurma (emergency stop) butonları, makine üzerinde risk değerlendirmesi
Ataşehir – Mobil Vinç Devrilmesi (A‑Sınıfı – İnşaat Sektörü)
- Olay: İnşaatta mobil vinç devrilmesi sonucu 1 işçi hayatını kaybetti
- Tarih: 14 Nisan 2024 ntv.com.tr
- Tehlike: Kaldırma ekipmanı – devrilme, vinç stabilizasyonu eksikliği
- Önerilen önlem: Uygun zemin, vinç kalibrasyonu, vinç operatörü eğitimi, denetleme
Ramak Kala (Kıl Payı) Örnek
Gebze’de “az kalsın” sakatlanma veya makine hasarıyla sonuçlanabilecek olaylar sık raporlanıyor. Örnek olarak:
- Kasiena: Çalışanın üst seviyedeki ekipmanının tam üzerine geçmesi ama düşmemesi
- Örnek: “Az kalsın sac üzerime düşüyordu” gibi tehlikeli durum bildirimleri
Bu tür olaylar ciddi kaza habercisidir; kayda alınmazsa ileride ölümle sonuçlanabilir.
Tehlike Sınıfı Açısından Özet
| Bölge/Firma Olayı | Sınıf | Tehlike Türü |
|---|---|---|
| Gebze – Yükseklikten düşme | A | Yüksekte çalışma |
| Gebze – Sac düşmesi | A | Düşen cisim |
| Gebze – Pres makinesine sıkışma | A | Mekanik/korumasız makine |
| Ataşehir – Vincin devrilmesi | A | Kaldırma ekipmanı |
| Gebze – Ramak kala sac düşmesi (örnek) | A | Düşen cisim (tez ihtar) |
Ne Yapılmalı?
- Bu bölgelerdeki A‑sınıfı tehlikeler için yüksekte çalışma eğitimi, makine koruyucuları, periyodik denetimler ve ramak kala bildirimi sistemi kurulmalı.
- Anahtarı: önleyici kültür – çalışanların tehlikeli durumu bildirebileceği risk analizi yöntemleri geliştirilmelidir (kutular, dijital bildirim vs.).